1 ... 9 10 11 12 13 14 15 16 ... 19

- 137 -  ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ - Əfqanıstan: Sovet işğalından Amerika müdaxiləsinə

bet13/19
Sana12.05.2017
Hajmi2.59 Kb.

- 137 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
hədsiz gücləndiyi, o cümlədən, BMT TŞ tərəfindən ona qarşı 
silah satışını qadağan edən embarqo tətbiq olunduğu (2000-
ci ilin dekabrında) bir şəraitdə Taliban qüvvələri 2001-ci ilin 
yazında Şimal alyansının nəzarətində olan sonuncu iri yaşayış 
məntəqəsini – Təxar vilayətinin mərkəzi Taleqan şəhərini ələ 
keçirdi və bu, Əfqanıstanda vətəndaş müharibəsi dövründə ilk 
dəfə olaraq, qonşu Tacikistana qaçqınların axışmasına səbəb 
oldu [56, 148].
Həmin ilin aprelində Əhməd şah Məsud Avropa Parlamenti 
sədrinin dəvəti ilə Avropaya hərbi-siyasi və diplomatik baxım-
dan olduqca uğurlu sayıla biləcək bir səfər etdi. Həmin səfər 
zamanı o, ABŞ-a qarşı irimiqyaslı terror hücumu hazırlandığı 
barədə müəyyən kəşfiyyat məlumatlarına malik olduğunu da 
bildirmişdi. 2001-ci il sentyabrın 9-da – Nyu-Yorkdakı Dünya 
Ticarət Mərkəzinə dəhşətli hücumdan iki gün əvvəl Əhməd şah 
Məsud özünü jurnalist kimi təqdim edən terrorçu-intiharçı-
lar tərəfindən sui-qəsdə məruz qaldı və aldığı yaralardan öldü. 
“Onun ölümü Əfqanıstanda sonrakı hərbi-siyasi mübarizə baxı-
mından ciddi nəticələrə səbəb oldu” [70, 461].
Artıq həmin ərəfədə tezliklə ABŞ-ın Əfqanıstana hücum 
edəcəyi barədə xəbərlər dolaşırdı. 2001-ci il iyulun 29-da ABŞ 
dövlət katibliyinin nümayəndəsi sonuncu dəfə Talibanın Pakis-
tandakı səfiri ilə görüşüb Bin Ladenin təhvil verilməsini tələb 
etdi, lakin görüş nəticəsiz başa çatdı. Az sonra BBC radiosu Pa-
kistan rəsmilərindən birinə istinadla 2001-ci ilin sonuna qədər, 
böyük ehtimalla oktyabrın ortaları üçün, Talibanın ABŞ tərə-
findən devriləcəyi və Zahir şahın hakimiyyətə gələcəyi barədə 
məlumat yaydı [124, 497].
2001-ci ilin 11 sentyabr terror aktından və onun əl-Qaidə 
tərəfindən həyata keçirildiyi bəyan edildikdən sonra Talibanı 
rəsmən tanımış üç ölkə də onunla diplomatik əlaqələrini kəsdi.
Sentyabrın 25-də Taliban Kabuldakı ABŞ səfirliyinin bina-

- 138 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
sını yandırdı. Oktyabrın 2-də ABŞ prezidenti Corc Buş Taliba-
nın 11 sentyabr hadisələrinin təşkilatçılarını təhvil verməyəcə-
yi təqdirdə Əfqanıstanda hərbi əməliyyatlara başlayacaqlarını 
elan etdi. Beş gün sonra ABŞ-ın Əfqanıstana müdaxiləsinə start 
verildi. Paralel olaraq, Şimal alyansının qüvvələri hərəkətə keç-
di və noyabrın 9-da onlar Məzari-Şərif şəhərini tutdular. ABŞ-
ın güclü raket-bomba zərbələri (əməliyyat zamanı təqribən 7 
tonluq bombalardan istifadə olunurdu) qarşısında Taliban öz 
mövqelərini sürətlə itirməyə başladı. ABŞ-la yanaşı Britaniya-
nın da iştirak etdiyi və “Sarsılmaz azadlıq” (Enduring Freedom) 
adlanan əməliyyat nəticəsində Taliban təqribən iki ay ərzində 
ölkəyə nəzarəti itirdi və onun dağınıq dəstələri Pakistana üz tut-
du. Bir müddət sonra yenidən qayıtmaq üçün...

- 139 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
Əfqan xalqı XXI əsrə xarici hərbi müdaxilə şəraitində başladı. 
ABŞ-ın güclü raket-bomba zərbələrinin ardınca ölkəyə hərbi qüv-
vələr yeridildi: 2001-ci il noyabr ayının 16-da Britaniya əsgərlərinin 
ilk dəstəsi Bəqram aerodromuna endi, noyabrın 25-də ABŞ əsgər-
ləri Qəndəhara, dekabrın 2-də isə Fransa qüvvələri Məzari-Şərifə  
daxil oldu. Dekabrın 20-də BMT TŞ Əfqanıstana Beynəlxalq Təh-
lükəsizliyə Yardım Qüvvələrinin (International Security Assistance 
Force – ISAF) yerləşdirilməsi haqqında 1386 saylı qətnamə qəbul 
etdi. Ertəsi gün NATO-nun rəhbərlik etdiyi həmin qüvvələrin ilk 
dəstəsi Kabula gəldi. 2002-ci il yanvarın 5-də ISAF-ın ölkəyə yer-
ləşdirilməsi ilə bağlı Əfqanıstan hökuməti ilə rəsmi müqavilə imza-
landı. Bundan bir gün əvvəl Gərdiz şəhəri yaxınlığında ilk Amerika 
əsgəri həlak olmuşdu [111, 100].
İlkin mərhələdə ISAF tərkibində 18 ölkənin 5000 nəfərə qə-
dər hərbi qüvvəsi təmsil olunmuşdu. Sonradan bu qüvvələr ar-
ta-arta getmiş və 2011-ci ildə 132 min nəfəri ötmüşdü ki, bunun 
da 90.000 nəfəri ABŞ-a məxsus idi. Bundan əlavə, ABŞ-ın 28.000 
nəfərdən çox ISAF-a daxil olmayan qüvvələri də vardı. Beləliklə, 
həmin dövrdə Əfqanıstanda xarici hərbi qüvvələrin ümumi sayı 
160 min nəfərdən artıq idi [13].
2001-ci ilin sonu – 2002-ci ilin əvvəllərində ABŞ və müttə-
fiqlərinin Əfqanıstanda keçirdiyi əməliyyatlar nəticəsində Ta-
(nəticə əvəzi)

Əfqanıstan XXI əsrdə



- 140 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
liban hökuməti devrildi, əl-Qaidənin ölkədəki bazaları məhv 
edildi. Lakin əl-Qaidə liderini ələ keçirmək, yaxud məhv etmək 
mümkün olmadı. Üsamə bin Laden düz on il sonra 2011-ci ilin 
mayında ABŞ xüsusi qüvvələrinin Pakistanda keçirdiyi əməliy-
yat nəticəsində öldürüldü. Eyni zamanda Taliban lideri də onun 
tutulması üçün 2001-ci ilin dekabrında ABŞ-ın təyin etdiyi 10 
milyon dollarlıq mükafata rəğmən, ələ keçmədi: bir müddət 
Əfqanıstan ərazisində gizlənən Molla Ömər daha sonra Pakistan 
ərazisində məskunlaşdı və yalnız 2015-ci ildə onun iki il əvvəl öl-
düyü rəsmən təsdiqləndi.
Əfqanıstana ABŞ-ın hərbi müdaxiləsi və beynəlxalq qüv-
vələrin yeridilməsinə paralel olaraq, ölkədə yeni hakimiyyətin 
formalaşması prosesi baş tutdu. 2001-ci il noyabr ayının 27-də 
Bonn şəhərində BMT-nin himayəsi altında müxtəlif siyasi qüv-
vələrin (Roma qrupu, Şimal alyansı, Pişavər qrupu, Kipr qrupu 
və s.) iştirakı ilə Əfqanıstanda yeni idarəçiliyin qurulması ilə 
bağlı müzakirələr başlandı. Təqribən on gün davam edən gərgin 
danışıqlardan sonra ölkədə müvəqqəti administrasiyanın yara-
dılması, daha sonra Loyə Cirgənin çağırılması və yeni Konsti-
tusiyanın qəbul edilərək, seçkilər keçirilməsi barədə razılaşma 
əldə olundu. Hamid Kərzəy müvəqqəti hökumətin rəhbəri se-
çildi. Yeni hökumətdəki 24 nazir portfelindən 14-ü Şimal Al-
yansının payına düşdü, bu da müəyyən narazılıqlara səbəb oldu 
[79, 27-32]. O cümlədən, Gülbəddin Hikmətyar yeni hökumə-
ti tanımadı və az sonra (2002-ci ilin sentyabrında) ABŞ-a qarşı 
cihad elan etdi. Buna cavab olaraq, 2003-cü ilin fevralında ABŞ 
(daha sonra da BMT) Hikmətyarı qlobal terroristlər siyahısına 
daxil etdi.
2001-ci il dekabrın 23-də Kabulda Kərzəy hökumətinin ilk 
iclası keçirildi (bundan bir gün əvvəl ABŞ yeni Əfqanıstan haki-
miyyətini rəsmən tanımışdı). Az sonra Kərzəy xüsusi sərəncamla 
ölümündən sonra Əhməd şah Məsuda “Əfqanıstanın Milli Qəh-

- 141 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
rəmanı” adı verdi və onun Pəncşirdəki məzarını ziyarət etdi. Eyni 
zamanda o, Məsudun yaxın silahdaşı və müvəqqəti hökumətin 
müdafiə naziri Məhəmməd Fəhimə marşal rütbəsi verdi. Lakin 
sonrakı proseslər göstərdi ki, Kərzəyin Şimal alyansı ilə isti mü-
nasibətləri sırf taktiki xarakter daşıyırdı.
Paralel olaraq, yeni hakimiyyətə beynəlxalq dəstək də geniş-
lənməyə başladı. 2002-ci ilin yanvarında Britaniyanın baş naziri  
Toni Bler, BMT-nin Baş katibi Kofi Annan Kabula səfər etdilər. 
Həmin ayın 21-də Tokioda Əfqanıstanın bərpasına yardım üzrə 
donor ölkələrin ilk beynəlxalq konfransı keçirildi. 60-dan çox 
dövlətin və 20-dən çox beynəlxalq təşkilatın iştirak etdiyi həmin 
konfransda Əfqanıstana 4,5 milyard dollar yardım göstərilməsi 
barədə qərar qəbul edildi [70, 463]. Sonralar bu cür konfrans-
lar davamlı olaraq, digər şəhərlərdə (Paris, London, Berlin, Oslo 
və s.), eləcə də Əfqanıstanın özündə təşkil olundu. Bu görüşlərin 
sayəsində Əfqanıstana milyardlar axsa da, sonrakı proseslər onun 
o  qədər  də  səmərəli  istifadə  olunmadığını  üzə  çıxardı.            
2002-ci ilin may ayında “dondurulmuş” Transəfqan qaz kəmə-
ri məsələsi yenidən gündəmə gəldi: Türkmənistan, Əfqanıstan və 
Pakistan rəhbərlərinin İslamabadda keçirilən görüşündə layihə 
üzrə fəaliyyətə başlamaq barədə razılaşma əldə edildi. Az sonra 
Asiya İnkişaf Bankı layihənin aparıcı tərəfdaşına çevrildi. Sonra-
kı mərhələdə TAPI (Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India) 
adlanan bu layihə Əfqanıstan uğrunda geosiyasi mübarizənin 
əsas amillərindən biri sayılmaqdadır.
Bonn razılaşmasına uyğun olaraq, 2002-ci ilin iyun ayında Ka-
bulda 1500-dən çox nümayəndənin iştirak etdiyi Loyə Cirgə öz 
işinə başladı. Hamid Kərzəy üç namizəd arasından keçid dövrü 
üçün ölkənin prezidenti seçildi. Həmin ilin aprel ayında ölkəyə 
qayıtmış Zahir şahın adı namizəd kimi hallansa da, o, prezident 
postuna iddia etmədi (bir  çox müəlliflərin fikrincə, ABŞ-ın təz-
yiqi ilə) və Kərzəyi dəstəklədi. Əvəzində Loyə Cirgə ona “millətin 

- 142 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
atası” (“babaye-millət”) titulu verilməsi barədə qərar qəbul etdi 
[111, 104].
Prezident postuna yiyələndikdən sonra Kərzəy hökumət-
də puştu ünsürünün genişlənməsi xəttini tutdu, bu da sonralar 
ənənəvi etnosiyasi ziddiyyətlərin dirçəlməsinə şərait yaratdı. Di-
gər tərəfdən, Əfqanıstan ordusunun hələ yenidən formalaşmadı-
ğı şəraitdə keçmiş bölgə komandanları (İsmayıl xan, Rəşid Dus-
tum) yetərincə güclü idi, bu da müəyyən problemlər yaradırdı. 
Yalnız 2002-ci ilin dekabrında Kərzəy ölkədəki hərbi dəstələrin 
buraxılması və silahların yığılması barədə fərman verdi. Elə hə-
min vaxt (dekabrın 22-də) Kabulda Əfqanıstanın qonşusu olan 
6 ölkənin xarici işlər nazirlərinin görüşü keçirildi. Görüşdə qəbul 
olunan bəyannamədə həmin ölkələr Əfqanıstanın daxili işlərinə 
qarışmamaq, onun suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət 
etmək kimi öhdəlik götürürdülər. Bu görüşdə Rusiya, Hindistan, 
Səudiyyə Ərəbistanı, Avropa Birliyi və İslam Əməkdaşlıq Təşki-
latının  nümayəndələri də müşahidəçi qismində iştirak edirdilər 
[70, 469].
İlk baxışda hər şey normal gedirdi: Əfqanıstana ABŞ mü-
daxiləsindən sonrakı bir il ərzində ayrı-ayrı terror aktlarını nəzərə 
almasaq (hətta 2002-ci ilin sentyabrında Qəndəharda prezident 
Kərzəyə də sui-qəsd olmuş, lakin o, salamat qurtarmışdı), doğru-
dan da, ölkədə nisbi sakitlik hökm sürürdü. Lakin 2003-cü ilin 
yazından etibarən ölkədə Talibanın yenidən fəallaşması müşahi-
də olundu. Bu işdə, şübhəsiz, ABŞ-ın İraqda hərbi əməliyyatlara 
başlamasının (20 mart 2003-cü il) da  təsiri vardı. 2002-ci ilin 
sonlarında Pakistana keçib Əfqanıstanla sərhədə yaxın Kvettə 
şəhərində (Pakistanın Bəluçistan əyalətinin mərkəzi) möhkəm-
lənən Taliban lideri Molla Ömər qüvvələrini toplamağa və bərpa 
etməyə başladı. Bu işdə ona Pakistanın “Cəmiyyəti-üləmayi-is-
lam” təşkilatı da yardım edirdi. Həmin dövrdə  verdiyi bir mü-
sahibədə Molla Ömər ABŞ-ı Əfqanıstanda “cəhənnəm və tam 

- 143 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
məğlubiyyət gözlədiyini” bəyan etmişdi [56, 161].
Qeyd edək ki, həmin dövrdə Pakistan ərazisində cihadçıların 
daha iki mərkəzi formalaşırdı: “Tayfalar zonası”ndakı (əsasən 
Vəziristan bölgəsində) Həqqani şəbəkəsi və Pişavərdəki müxtə-
lif qruplar, ilk növbədə, Hikmətyarın İslam Partiyası. Bu müttə-
fiqləri ilə birgə Taliban ABŞ-a və beynəlxalq qüvvələrə qarşı bir 
neçə mərhələdən ibarət mübarizəyə başladı. 2003-cü ilin yayında 
Molla Ömər on nəfərin daxil olduğu yeni rəhbərlik şurası yarat-
dı. Həmin ərəfədə Taliban qüvvələri Zabul vilayətində (ölkənin 
cənubunda) yerli idarəçilik orqanının binasını ələ keçirib onun 
üzərinə  öz bayraqlarını sancdılar. Eyni zamanda Uruzqan və Hil-
mənd vilayətlərində də Talibanın hücumları baş verdi. 2003-cü 
ilin iyulunda isə Taliban qüvvələri ölkənin şimalında – Türkmə-
nistanla həmsərhəd Faryab vilayətində peyda oldular və Dustu-
mun qüvvələri ilə döyüşə girdilər. Bu, artıq Talibanın “dirçəlişi” 
ilə bağlı ciddi siqnal idi. 
2006-cı ildən isə Taliban öz hərbi-terrorçu fəaliyyətinin təqri-
bən üç il davam edən intensiv mərhələsinə qədəm qoydu. Bu in-
tensivliyi təsəvvür etmək üçün aşağıdakı rəqəmlərə nəzər salmaq 
kifayətdir: 2004-cü ildə Taliban ayda orta hesabla 130 hücum 
həyata keçirmişdisə və bu zaman beynəlxalq qüvvələrin itkisi 60 
nəfər olmuşdusa, 2007-ci ildə bu rəqəmlər müvafiq olaraq, 548 
və 232-yə yüksəlmişdi. 2007-ci ilin fevralında NATO-nun baş 
katibi yaxın 2 il ərzində Əfqanıstandakı Taliban qüvvələrinin sı-
radan çıxarılacağını söyləmişdi [71, 34], lakin bu, 10 il keçəndən 
sonra da baş verməmişdir.
Belə bir şəraitdə ABŞ başda olmaqla beynəlxalq qüvvələr mü-
vafiq addımlar atmalı oldular. 2003-cü ilin oktyabrında BMT 
TŞ beynəlxalq qüvvələrin təkcə Kabulda deyil (o vaxta qədər 
ISAF-ın fəaliyyəti yalnız paytaxtla məhdudlaşırdı), əyalətlərdə 
də hərbi əməliyyatlar keçirməsinə və təhlükəsizliyi təmin etmə-
sinə icazə verən qətnamə qəbul etdi. 2007-ci ildən isə beynəlxalq 

- 144 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
qüvvələrin komandanlığı ABŞ-a həvalə olundu (2003-cü ildən 
NATO-nun ixtiyarında idi). Beləcə, ABŞ da SSRİ kimi, Əfqanıs-
tanda uzun və yorucu hərbi münaqişəyə cəlb olundu. ABŞ pre-
zidenti Barak Obamanın dediyi kimi, bu, ABŞ tarixində ən uzun 
müharibəyə çevrildi. 
2009-cu ilin mart ayında Barak Obama ABŞ-ın Əfqanıstanla 
bağlı yeni strategiyasını  elan etdi. Həmin strategiya, Əfqanıstana 
əlavə 30 minlik qüvvənin göndərilməsini, Əfqanıstan ordusunun 
gücləndirilməsini və Pakistanla daha  yaxın əməkdaşlığı nəzərdə 
tuturdu. ABŞ prezidenti həmçinin 18 aydan sonra qoşunların 
Əfqanıstandan çıxarılmağa başlayacağını da  bəyan etmişdi.  Bu, 
bir növ SSRİ-nin Əfqanıstandan qoşunlarını çıxarma ərəfəsin-
də yeritdiyi taktikanı xatırladırdı və nəticə də analoji (uğursuz) 
oldu. Təsadüfi deyil ki, keçid dövrü başa çatandan sonra – 2004 
və 2009-cu illərdə ümumi seçkilərdə Əfqanıstan prezidenti se-
çilmiş Hamid Kərzəy ABŞ-ın Əfqanıstandakı siyasətini dəfələrlə 
tənqid etmiş, hətta onun məqsədinin Əfqanıstanda sülh yarat-
maq olmadığını bildirmişdir (qeyd edək ki, ABŞ-ın Əfqanıstan-
da sülh yaratmaqdan daha çox, öz geostrateji maraqlarını təmin 
etməyə çalışdığı barədə fikir digərləri tərəfindən də səsləndiril-
mişdir). Beynəlxalq qüvvələri dinc əhali arasındakı itkilərə görə 
də davamlı tənqid edən Kərzəy son nəticədə ABŞ-la “Müdafiə və 
təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığa dair” sazişi imzalamaqdan 
imtina etmişdir. Qoşunlar çıxarıldıqdan sonra ABŞ-ın Əfqanıs-
tanda 9 hərbi bazasının mövcudluğunu nəzərdə tutan həmin 
saziş yalnız 2014-cü ilin sentyabrında artıq yeni prezident Əşrəf 
Qəni Əhmədzəy tərəfindən imzalanmışdır [68, 44].
Hər halda bütün bu müddət ərzində Talibanı nəinki məhv 
etmək mümkün olmamışdır, üstəlik 2007-ci ilin sonlarında Pa-
kistanın özündə də ayrıca Taliban hərəkatı (“Təhrike-Taliba-
ne-Pakistan”) formalaşmışdır. Eyni zamanda istər Əfqanıstan hö-
kuməti, istərsə də ABŞ-ın Talibanla apardığı çoxillik danışıqlar da 

- 145 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
bir nəticə verməmişdir. 2013-cü ildə Talibanın Dohada (Qətər) 
açılan nümayəndəliyi üzərində öz bayrağını qaldırması isə əməl-
li-başlı qalmaqal yaratmışdır.
NATO-nun 2010-cu ildə keçirilən Lissabon sammitində 
2014-cü ilədək təqribən 50 ölkənin təmsil olunduğu ISAF-ın 
Əfqanıstandan çıxarılması barədə qərar qəbul olundu [78, 39]. 
2013-cü ilin yayından Beynəlxalq qüvvələr öz funksiyalarını təd-
ricən əfqan ordusuna verməyə və köməkçi rol oynamağa başladı-
lar. 2014-cü ilin dekabrında Əfqanıstanda ISAF-ın missiyasının 
başa çatdığı və yeni “Qətiyyətli dəstək” (Resolute Support) qey-
ri-döyüş missiyasının başladığı elan edildi.  Yeni missiya BMT TŞ 
2189 saylı qətnaməsi ilə təsbit olundu. Beləliklə, Əfqanıstanda 
ABŞ və müttəfiqlərinin 13 ildən çox davam edən müharibəsi for-
mal şəkildə başa çatdı. Eyni zamanda qoşunlar çıxarıldıqdan son-
ra ölkədə təqribən 13 minlik (təxminən 10 mini ABŞ-a məxsus) 
hərbi kontingentin qalması barədə qərar qəbul edildi: bununla 
bağlı Əfqanıstan hökuməti ilə müvafiq saziş imzalandı.
ABŞ və müttəfiqlərinin 4831 gün davam edən “Sarsılmaz 
azadlıq” əməliyyatı çox zaman Əfqanıstanda sovet işğalı dönəmi 
ilə müqayisə edilir. Bu iki hadisə arasında müəyyən oxşarlıqlar 
mövcud olsa da, ABŞ-ın “sovet təcrübəsi”ndən bəzi dərslər də 
aldığını söyləmək mümkündür. Bunlardan birincisi, hərbi əmə-
liyyatların metodikası ilə bağlıdır: mücahidlərlə mübarizədə 
quru qoşunlarından istifadə edən SSRİ-dən fərqli olaraq, ABŞ 
və müttəfiqləri hava hücumlarına üstünlük vermiş, bu da  şəxsi 
heyət arasında itkilərin qat-qat azlığını şərtləndirmişdir. 2014-cü 
ilin sonunda beynəlxalq qüvvələrin Əfqanıstandakı itkiləri 3485 
nəfər olmuşdur ki, bunun da 2356 nəfəri ABŞ-ın payına düşür. 
Lakin ABŞ-ın maliyyə itkiləri SSRİ-dən qat-qat çox olmuşdur: 
onun bilavasitə hərbi xərcləri 600 milyard dollardan, Əfqanıstan 
hökumətinə yardımları isə 100 milyard dollardan artıq olmuşdur 
[69]. İkincisi, qoşunların yeridilməsi prosesinə geniş beynəlxalq 

- 146 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
dəstəyin (BMT qətnaməsinin) təmin edilməsidir ki, bu üzdən 
hətta Rusiya və İran kimi ölkələr də əməliyyatlara ciddi bir etiraz 
edə bilmədilər. Nəhayət, üçüncüsü, SSRİ-dən fərqli olaraq, ABŞ 
qoşunlarını Əfqanıstandan tamamilə çıxarmadı (qeyd edək ki, 
SSRİ Əfqanıstandan çıxarkən, orada az sayda qüvvənin saxlan-
ması variantı nəzərdən keçirilmiş, lakin qəbul olunmamışdı), bu 
da yerli hökumətin çətin duruma düşməsini önlədi. Bütövlükdə 
Əfqanıstanda 2014-cü ildən sonrakı vəziyyət bir çox cəhətdən 
Nəcibulla dövründəki şəraiti xatırlatsa da, beynəlxalq yardımın 
davam etməsi, ilk növbədə ABŞ-ın dəstəyi hökumətin ayaqda 
qalmasına imkan verir.
Qoşunların çıxarılması ərəfəsində istər ABŞ, istərsə də NATO 
rəhbərləri qarşıda duran vəzifələrin əsasən yerinə yetirildiyini 
bəyan etsələr də, Əfqanıstandakı reallıqlar bunu təsdiqləmir [4, 
XVIII-XX]. 
Ölkədə siyasi sabitliyi bərpa etmək mümkün olmamışdır. Son 
məlumatlara görə, Əfqanıstan hökuməti ölkə ərazisinin 60 %-dən 
də azına nəzarət edir, nəzarət etdiyi bölgələrdə də tez-tez terror 
aktları və partlayışlar baş verir. Bir növ sovet işğalı dönəmində 
olduğu kimi, ölkədə ikihakimiyyətlilik hökm sürür. Əfqanıstan-
da Qərb standartlarına uyğun dövlət sistemi qurmaq cəhdi iflasa 
uğramış, əksinə, Taliban daha da güclənmişdir. Təsadüfi deyil ki, 
artıq Rusiya Talibanı real siyasi qüvvə kimi tanıyır. 
Hərbi baxımdan da öyünməli nəticələrin olduğunu demək 
mümkün deyil. Silahlı müxalifətin kökü kəsilməmiş, üstəlik əhali 
arasında beynəlxalq qüvvələrə mənfi münasibət formalaşmışdır. 
170 minlik əfqan ordusu (bütövlükdə ölkədə hərbi-təhlükəsizlik 
qüvvələrinin sayı 300 min nəfərdən çoxdur) bütün səylərə rəğ-
mən, səmərəli döyüş qabiliyyətinə malik deyildir. Bunu bir misal-
la sübut etmək olar: 2015-ci ilin sentyabrında Taliban cəmi 500 
nəfərlik dəstə ilə 7000 nəfərin müdafiə etdiyi strateji əhəmiyyət-
li Kunduz şəhərini ələ keçirmiş və yalnız ABŞ aviasiyası işə qa-

- 147 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
rışdıqdan sonra şəhəri geri almaq mümkün olmuşdur. Təsadüfi 
deyil ki, bu yaxınlarda Əfqanıstan prezidenti Əşrəf Qəni ABŞ-ın 
yeni fəaliyyətə başlamış prezidenti Donald Trampa zəng edərək, 
daha bir neçə min nəfərlik hərbi qüvvə göndərilməsini xahiş et-
mişdir.
Talibana xarici dəstəyi də aradan qaldırmaq mümkün olma-
mışdır. Pakistandan əldə olunan yardımlarla yanaşı, Taliban sı-
ralarında beynəlxalq könüllülər şəbəkəsinin fəaliyyəti davam 
etmişdir. 2009-cu ilin məlumatına görə, Taliban sıralarında Çe-
çenistan, Şimali Afrika, İraq, Yəmən, Suriya, Səudiyyə Ərəbista-
nı, Tacikistan və s. kimi ölkələrdən 4000 nəfərdən çox döyüşçü 
vardı. Özbəkistan İslam Hərəkatı da Taliban tərəfdə beynəlxalq 
qüvvələrə qarşı döyüşürdü.
İqtisadi baxımdan da Əfqanıstanda əhəmiyyətli inkişaf baş 
verməmiş, nəzərdə tutulan böyük layihələrdən biri də tam şəkil-
də reallaşmamış, iri istehsal və emal müəssisələri açılmamışdır. 
Total korrupsiya ölkəyə edilən beynəlxalq yardımların effektini 
heçə endirmişdir. Əfqanıstan hələ də dünyanın ən kasıb ölkələ-
rindən biri olaraq qalır, təhsilin, səhiyyənin fəlakətli durumu 
baxımından ön cərgələrdə yer tutur. 
Ən başlıcası, ölkədə narkoiqtisadiyyat çiçəklənməkdə davam 
edir. ABŞ müdaxiləsindən sonra ölkədə narkotiklərin əkilməsi və 
istehsalı nəinki azalmamış, əksinə, yüksək sürətlə artmışdır, bu 
da müxtəlif yozumlara yol açmışdır. Taliban hakimiyyətinin son 
ilində ölkədə narkotik istehsalı 185 ton olmuşdusa, 2002-ci ildə 
bu rəqəm 2700 tona, 2007-ci ildə isə 8200 tona çatmışdır. Hazır-
da dünyada xaşxaş əkinlərinin 90 %-i Əfqanıstanın payına düşür 
[68,42]; eyni zamanda ölkə əsas narkotik istehsalçılarından biri 
olmaqla bərabər, onun geniş istehlak olunduğu  məkana da çev-
rilir.
Nəhayət, Əfqanıstan probleminə yanaşmada ABŞ müdaxilə-
sinin başlanğıcında özünü göstərən nisbi beynəlxalq həmrəyliyin 

- 148 - 


ƏFQANISTAN: SOVET IŞĞALINDAN AMERIKA MÜDAXILƏSINƏ

 | MƏSIAĞA MƏHƏMMƏDI
xeyli dərəcədə zəifləməsini qeyd etmək lazımdır. Bu, bir tərəfdən 
ABŞ-ın (Qərbin) Əfqanıstanda öz geostrateji və geoiqtisadi hə-
dəflərinə yönəldiyinin daha artıq üzə çıxması ilə bağlıdırsa, digər 
tərəfdən, özünü “İraq-Şam İslam Dövləti” (İŞİD) adlandıran ter-
rorçu təşkilatın 2015-ci ilin əvvəllərindən Əfqanıstanda peyda ol-
ması ilə əlaqədardır. İŞİD amili Rusiya və İranın Talibanla əlaqəyə 
girməsinə səbəb olmuşdur [6]. ABŞ-ın tənqidlərinə baxmayaraq, 
Rusiya artıq Talibanla əlaqəsini gizlətmir və bu əməkdaşlıqla Su-
riyada İŞİD-ə qarşı mübarizəsinə sinxronluq verməyə çalışır. Ru-
siyanın fikrincə, qlobal cihad mövqeyində duran İŞİD-dən fərq-
li olaraq, Talibanın fəaliyyəti lokal xarakterlidir və Əfqanıstanla 
məhdudlaşır,  buna görə İŞİD-lə mübarizədə Talibana dəstək ver-
mək məqsədəuyğundur. Lakin bu, əslində çox təhlükəli oyundur 
və gözlənilməz nəticələrə gətirib çıxara bilər.
ABŞ-ın Əfqanıstanda strateji maraqlarına önəm verməsi prob-
lemin nizamlanmasına dair müzakirələrdən Rusiya və İranı kənar 
tutmaq cəhdində aydın şəkildə özünü göstərmişdir.  2016-cı ilin 
yanvarında ABŞ Əfqanıstanda sülhə dair Dördtərəfli Koordinasi-
ya Qrupu (ABŞ, Çin, Pakistan, Əfqanıstan) yaratdı. Buna cavab 
olaraq, Rusiya üçtərəfli (Rusiya, Çin, Pakistan) görüş keçirdi, 
İran da bu təşəbbüsü dəstəklədi. Nəticə olaraq, Rusiya rəhbərliyi 
İran və Hindistanı da bu prosesə qoşdu və 2017-ci ilin fevralında 
bu formatda ilk görüşü təşkil etdi.
Bütün bunlar Əfqanıstan ətrafında oyunun yeni mərhələsi-
nin başlanmasından xəbər verir və onun nə ilə sonuclanacağını 
söyləmək çətindir. Sonu görünməyən bu oyunun hələlik bir nə-
ticəsi ortadadır: azadlıqsevər, xarici qüvvələrin ağalığına boyun 
əyməyən əfqan xalqının bitib-tükənməyən fəlakəti. Bu mənada 
son bir neçə onillikdə Əfqanıstanda yaşananlar qlobal və regional 
güclərin cari və strateji maraqlarının toqquşma meydanına, onla-
rın haqq-hesab çürütmə səhnəsinə çevrilmiş bir ölkənin başına 
gələnlərin ibrətamiz hekayətidir. 


Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


annexes-budgtaires---shif-104.html

annexes-budgtaires---shif-109.html

annexes-budgtaires---shif-113.html

annexes-budgtaires---shif-118.html

annexes-budgtaires---shif-122.html


5.Владеть Методикой Проведения Сплошных И Выборочных Исследований По - Квалификационная Характеристика На Врачебную
Microsoft Word Sintaksise Girish 03. 07. 2017. Doc - SəHifə 73
Тема 5 Обмен Веществ И Энергии Обмен Веществ
2.Page SpéCiale PèRe Salla 2.1.Page SpéCiale PèRe Salla 1 - Anciens De Charles De Foucauld Casablanca-Maroc
KALKAN (Psetta - Balik TüRleri
GUERRA SUBTERRANEA POR LA FIBRAS OPTICAS - La Creciente CriminalizacióN
РАЗДЕЛ 2. Методические Указания По Изучению Дисциплины (Или Ее Разделов) И Контрольные Задания Для Студентов Заочной Формы Обучения
Хорватия Общая Информация
The Human Plutonium Injection Experiments - SəHifə 7
Тематические Рекомендации (По Списку ОСИ) - Культурология Содержание: Преамбула Темы: Исходные Понятия Курса Зарождение...